/Skutki prawne referendum w sprawie JOW i odpowiedzi na pytania

Skutki prawne referendum w sprawie JOW i odpowiedzi na pytania

Publikujemy wykład adwokat Lidii Bagińskiej wygłoszony na Konferencji „Jednomandatowe Okręgi Wyborcze do Sejmu – możliwe rozwiązania i ich skutki” w Sejmie, 5 sierpnia 2015.

 


 

Pani Lidia Bagińska odpowiedziała też na pytania uczestników tej konferencji.

Czy jest prawnie realna szansa na dołączenie do już wymienionych 3 punktów referendum, jeszcze ewentualnie innych punktów?

Jest możliwe, pod warunkiem, że Senat wyrazi na to zgodę. Zgodnie z art. 125 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa może być przeprowadzone referendum ogólnokrajowe. Skoro zaplanowane na jesieni referendum zostało zainicjowane przez Prezydenta, a jego wniosek uzyskał zatwierdzenie Senatu, to celem ewentualnego wprowadzenia do referendum nowych pytań konieczne jest przeprowadzenie tej samej procedury przed zarządzonym na 6 września referendum.

Z którego fragmentu przepisu art. 4 ust. 2 Konstytucji wynika, że funkcja przedstawicielska ma pierwszeństwo przed funkcją bezpośrednią?

Zgodnie z przywołanym w pytaniu art. 4 ust. 2 Konstytucji RP Naród sprawuje władzę przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio. W doktrynie prawniczej, z uwagi na kolejność wymienienia w przepisie form sprawowania władzy przez Naród powszechnie przyjmuje się, że pierwszeństwo przysługuje demokracji przedstawicielskiej. Stanowisko to znajduje pełne potwierdzenie w dalszych przepisach Konstytucji, w szczególności w rozdziale poświęconym Sejmowi i Senatowi.

Opinia na temat sformułowania pytania dot. JOW w referendum. Czy pytanie jest zadane w sposób jasny i zrozumiały? Jakie są wady tego pytania?

Ocena zarządzonego przez Prezydenta RP referendum budzi wiele wątpliwości wśród konstytucjonalistów. Ustawa o referendum ogólnokrajowym nie wprowadza regulacji dotyczących konkretnych wymogów, jakie mają spełniać pytania referendalne. Przyjmuje się jednak, że pytanie referendalne powinno dotyczyć sprawy o szczególnym znaczeniu dla państwa i być tak sformułowane, aby dawać możliwość pozytywnej lub negatywnej odpowiedzi. Przedmiotem referendum mogą być tylko sprawy natury ogólnej, gdyż rolą referendum jest rozstrzyganie o kierunku decyzji państwowych. Sformułowanie pytania powinno stwarzać realną możliwość wyrażenia woli przez danego obywatela, stąd ważne jest, aby wskazywało co najmniej dwa warianty rozstrzygnięcia, z których uprawniony do udziału w referendum wybierze jedno.

Jeżeli chodzi o pytanie dotyczące jednomandatowych okręgów wyborczych to należy wskazać, iż jest to sprawa o szczególnym znaczeniu dla państwa. Pytanie to należy uznać za jasne i czytelne. Wątpliwości natury konstytucyjnej budzić może konstrukcja pozostałych dwóch pytań dotyczących finansowania partii politycznych oraz wprowadzenia zasady rozstrzygania wątpliwości, co do wykładni przepisów podatkowych na korzyść podatnika.

Dlaczego do uchwalenia ordynacji JOW konieczna jest zmiana art. 96 ust. 2 Konstytucji?

Jedno z zaproponowanych w zarządzonym na 6 września br. referendum pytań, a mianowicie to w przedmiocie jednomandatowych okręgów wyborczych dotyczy materii uregulowanej w Konstytucji. Wprowadzenie jednomandatowych okręgów wyborczych w wyborach do Sejmu wymaga uprzedniej zmiany art. 96 ust. 2 Konstytucji i usunięcia zapisu, że wybory do Sejmu są proporcjonalne. Obecne brzmienie art. 96 ust. 2 Konstytucji jest przeszkodą dla wprowadzenia jednomandatowych okręgów wyborczych w wyborach do Sejmu. Konstytucyjna zasada proporcjonalności stoi na przeszkodzie wprowadzeniu systemu większościowego, a także mieszanego przez ustawodawcę zwykłego.

Proporcjonalność dotyczy rozdziału mandatów, ma znaczenie na końcowym etapie wyborów. W systemie proporcjonalnym mandaty rozdziela się między zarejestrowane listy proporcjonalnie do liczby uzyskanych przez te liczby głosów, co upartyjnia wybory i odsuwa wyborców od osób sprawujących władzę. W systemie jednomandatowych okręgów wyborczych zwycięzcą zostaje osoba, która uzyskała najwięcej głosów, co z oczywistych względów ogranicza partyjne manipulacje i zwiększa wpływ obywateli na poszczególnych posłów (por. W. Skrzydło, Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej, Komentarz, wyd. IV).

Dokonanie zmiany art. 96 ust. 2 Konstytucji poprzez wykreślenie słowa „proporcjonalne” nie gwarantuje automatycznie wprowadzenia JOW do Sejmu, gdyż tę kwestię będzie rozstrzygała ustawa zwykła. Możliwy jest także przy takiej zmianie Konstytucji system mieszany bądź inny. Decyzja w sprawie kształtu ordynacji do Sejmu należeć będzie do ustawodawcy zwykłego.

Jaka jest różnica pomiędzy odpowiedzialnością polityczną a konstytucyjną posła?

Co do zasady wyróżnia się dwa rodzaje odpowiedzialności osób zajmujących kierownicze stanowiska w państwie za działania związane z piastowaniem urzędu, a mianowicie odpowiedzialność polityczną i konstytucyjną.

Odpowiedzialność polityczna odnosi się bezpośrednio do relacji poseł-wyborca i polega na rozliczeniu konkretnego posła przy okazji kolejnych wyborów. Odpowiedzialność konstytucyjna jest to odpowiedzialność prawnokarna, związana już z konkretnym deliktem konstytucyjnym, stąd inne są zasady i skutki jej stosowana. Rolę organu orzekającego o odpowiedzialności konstytucyjnej spełnia Trybunał Stanu. Przesłanki odpowiedzialności konstytucyjnej posła określa art. 198 ust. 2 Konstytucji.

Czy obecny Sejm może zdążyć odrzucić wyniki referendum z 6 września? A jeśli odrzuci to czy ponownie może zająć się tym Sejm nowej kadencji?

Żaden przepis nie przewiduje kompetencji Sejmu do odrzucenia wyniku referendum. Polski porządek prawny w ogóle nie przewiduje takiej procedury.

Jeżeli w zarządzonym na 6 września 2015 r. referendum większość z głosujących, przy założeniu że udział w referendum weźmie więcej niż połowa uprawnionych do głosowania, opowie się za wprowadzeniem JOW to na organach państwa będzie ciążył obowiązek podjęcia stosownych działań celem urzeczywistnienia woli Narodu. Biorąc pod uwagę długość i złożoność prac legislacyjnych obowiązek podjęcia odpowiednich działań będzie spoczywał już na Sejmie nowej kadencji.

W ciągu ilu dni od daty referendum PKW musi ogłosić jego wyniki?

W świetle art. 29 ust. 3 pkt 4 ustawy o referendum ogólnokrajowym Państwowa Komisja Wyborcza wynik referendum podaje niezwłocznie do wiadomości publicznej oraz ogłasza, w formie obwieszczenia, w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.

Pojęcie „niezwłocznie” nie wprowadza żadnych sztywnych terminów. Może to być jeden dzień, dwa albo nawet kilkanaście w zależności od sytuacji.

Dla przykładu można wskazać, iż ogłoszenie przez PKW wyniku ogólnokrajowego referendum w sprawie wyrażenia zgody na ratyfikację traktatu dotyczącego przystąpienia Polski do UE, które zostało przeprowadzone w dniach 7 i 8 czerwca 2003 r. nastąpiło dzień po głosowaniu, tj. 9 czerwca 2003 r.

Na jakiej podstawie art. 96 ust. 2 Konstytucji jest interpretowany jako przesądzający o wyborach partyjnych: proporcjonalnych? Czy nie należy go interpretować jako stanowiący, że na każdego posła ma przypadać równa (podobna) ilość wyborców: proporcjonalna wielkość okręgu wyborczego zależna od ilości posłów?

Brzmienie przepisu art. 96 ust. 2 Konstytucji wskazuje wprost, że wybory do Sejmu są powszechne, równe, bezpośrednie i proporcjonalne. Konstytucja nie definiuje zasady proporcjonalności.

Zasada proporcjonalności polega na tym, iż mandaty są rozdzielane pomiędzy listy wyborcze w wielomandatowych okręgach wyborczych w proporcji do liczby głosów oddanych na każdą z list. Proporcjonalność, o której mowa w art. 96 ust. 2 Konstytucji ma znaczenie na końcowym etapie wyborów, dotyczy podziału mandatów i do sposobu ustalenia wyniku wyborów, a nie odnosi się do ustalania wielkości okręgu wyborczego.

About Lidia Bagińska

adwokat, były sędzia Trybunału Konstytucyjnego, sędzia Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej w Warszawie, nauczyciel akademicki, wykładowca w Okręgowej Radzie Adwokackiej w Warszawie, ekspert prawny komisji sejmowych w tym Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka; autorka wielu publikacji z zakresu prawa